Ochrona

W latach 2019-2020 zrealizowaliśmy projekt „Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu – ochrona i wzmacnianie tradycji ”. Celem jest przygotowanie i opracowanie rekomendacji do planu ochrony zjawiska pn. „Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu”, które decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało w 2018 r. wpisane na „Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego”.

Projekt dofinansowany z programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Kultura ludowa i tradycyjna” i z budżetu Gminy Uniejów prowadziła Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Uniejowie.

Pionierska praca

Jak dotąd nie przeprowadzono w Polsce tak systematycznego i wieloetapowego działania służącego ustaleniu przez wspólnotę depozytariuszy założeń i struktury planu ochrony zjawiska niematerialnego dziedzictwa kulturowego w myśl Konwencji UNESCO 2003.

Z udziałem ekspertów i konsultantów pomagamy spycimierzanom sformułować program ochrony ich tradycji. Rekomendacje do tego programu są dyskutowane przez parafian z ekspertami podczas spotkań warsztatowych oraz podczas dwóch Seminariów Spycimierskich (z udziałem konsultantów z zagranicy). Eksperci – etnografowie, socjologowie kultury, geografowie – uczestniczyli w Bożym Ciele w 2019 i  przyjadą tutaj również w 2020 roku, by prowadzić wywiady, robić zdjęcia, obserwować, by efektywnie wspomóc depozytariuszy dziedzictwa i sformułować rekomendacje do programu ochrony spycimierskiej tradycji, które zostaną opublikowane w formie raportu podsumowującego projekt.

Dziękuję Parafianom ze Spycimierza za zaufanie.

dr hab. Katarzyna Smyk, prof. UMCS
koordynatorka merytoryczna projektu

Materiały z badań 2019-2020

Kierownik projektu – Beata Szymczak, dyrektor Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Uniejowie

Koordynator merytoryczny projektu – dr hab. Katarzyna Smyk, prof. UMCS

Koncepcja projektu: dr hab. K. Smyk, prof. UMCS i dr hab. Anna Weronika Brzezińska, prof. UAM

Koncepcja badań – dr hab. K. Smyk, prof. UMCS, dr hab. A. W. Brzezińska, prof. UAM i dr hab. Bogdan Włodarczyk, prof. UŁ

Opis metodyki badań: K. Smyk, B. Włodarczyk, A. Jełowicki, Od badań terenowych do rekomendacji – spycimierska praktyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, [w:] Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu. Raport z badań i rekomendacje do planu ochrony, red. K. Smyk, Uniejów-Wrocław 2020, s. 21–26. Tom do pobrania: http://spycimierskiebozecialo.pl/pl/2020/10/29/pionierski-raport/

Ksiązka w miękkiej, kolorowej okładce oparta o stertę tych samych pięciu ksiązek zwróconych grzbietami

Dane wrażliwe zostały zanonimizowane.
Wszystkie materiały są zarchiwizowane w Miejsko-Gminnej  Bibliotece Publicznej  w Uniejowie.
Kontakt w sprawie zasad publikacji i cytowania:

Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
ul. Kościelnicka 8/10
99-210 Uniejów
tel. 63 288 80 77
e-mail: biblioteka@uniejow.pl

Cytując materiał, prosimy podać:

Materiał pochodzi z badań terenowych, prowadzonych w latach 2019–2020 w ramach dwuletniego grantu, wspófinansowanego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z programu „Kultura ludowa i tradycyjna” i Gminę Uniejów. Tytuł projektu: „Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu – ochrona i wzmacnianie tradycji” (kierownik – Beata Szymczak, dyrektor Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Uniejowie; koordynator merytoryczny grantu – K. Smyk). Dostęp online na stronie „Portal Spycimierski” (data dostępu: …).

Badania społeczno-przestrzenne

Społeczno-przestrzenne aspekty uroczystości Bożego Ciała w Spycimierzu badane były przez pracowników Instytutu Geografii Miast i Turyzmu Wydziału Nauk Geograficznych UŁ z pomocą studentów II roku uzupełniających studiów magisterskich kierunku turystyka i rekreacja. Opisywane badania zrealizowane zostały w ciągu trzech lat, w tym badania pilotażowe podczas wydarzenia w 2018 roku, badania główne w trakcie uroczystości, w dniach ją poprzedzających, a także w dniu po Bożym Ciele w 2019 roku oraz badania uzupełniające w trakcie uroczystości w 2020 roku. Studenci w badaniach uczestniczyli jedynie w 2019 roku.

Prace geografów podzielone zostały na trzy zasadnicze części. Pierwsza z nich polegała na ustaleniu znaczenia kwietnych dywanów w kontekście walorów miejsca i wydarzeń. Zaprojektowano w tym celu badania terenowe polegające na obserwacji i wywiadach. W 2018 roku została przeprowadzona obserwacja oraz wykonano wywiady pilotażowe z mieszkańcami Spycimierza podczas układania kwietnych dywanów. Badania zasadnicze (wywiad standaryzowany) zrealizowano po uroczystościach Bożego Ciała w 2019 roku. W sumie przeprowadzono wywiady z 55 reprezentantami 111 istniejących w Spycimierzu posesji, co oznacza, że badania objęły prawie połowę domostw (49,5%). Zagrody wybierano tak, aby były w miarę równomiernie rozmieszczone na terenie całej wsi. Należy dodać, że część domów jest opuszczonych lub zamieszkiwanych sezonowo tylko w okresie letnim.

Kwestionariusz wywiadu podzielony został na trzy części i metryczkę. W jego pierwszej części znalazły się pytania dotyczące ogólnych informacji na temat Bożego Ciała w Spycimierzu oraz uczestnictwa mieszkańców i ich zaangażowania w przygotowanie uroczystości. W sumie w kwestionariuszu znalazło się 21 pytań problemowych i pytania metryczki. Pytania były otwarte, zamknięte, a w przypadku odpowiedzi „tak” i „nie” – wymagały argumentacji. Otrzymane wyniki posłużyły do wyjaśnienia zagadnień dotyczących wartości, zainteresowania oraz sposobów promocji kwietnych dywanów w Spycimierzu. Omówione badania wykorzystano także w innych częściach pracy. Wywiad przeprowadzono wśród 34 kobiet i 21 mężczyzn. […]

Ważnym elementem tej części badań terenowych były ankiety przeprowadzone wśród osób, które przybyły w dniu Bożego Ciała do Spycimierza. Ich głównym celem było poznanie opinii odwiedzających na temat różnych aspektów wydarzenia oraz ich charakterystyka ze względu na motywy przyjazdu, sposób dotarcia do Spycimierza, częstotliwość przyjazdów na uroczystość Bożego Ciała, organizację przyjazdu, osoby towarzyszące w trakcie podróży i pobytu, a także sposób spędzania czasu w trakcie pobytu w Spycimierzu. Do przeprowadzenia badań wykorzystano oryginalne narzędzie badawcze. Badania miały charakter ilościowy, zrealizowano je w technice standaryzowanego wywiadu kwestionariuszowego face to face (wywiad bezpośredni przeprowadzany przez ankietera, technika PAPI). Kwestionariusz wywiadu składał się 17 pytań problemowych (otwartych i zamkniętych) oraz metryczki określającej strukturę społeczno-demograficzną respondentów i ich pochodzenie terytorialne. Dobór próby miał charakter dostępnościowy. Kryterium doboru respondentów była obecność w dniu badania w Spycimierzu i bycie w tej miejscowości turystą lub jednodniowym odwiedzającym. Narzędzie badawcze zostało opracowane zgodnie w wymogami metodologicznymi nauk społecznych oraz w oparciu o doświadczenia zespołu eksperckiego w podobnych badaniach.

Smyk, B. Włodarczyk, A. Jełowicki, Od badań terenowych do rekomendacji – spycimierska praktyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, [w:] Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu. Raport z badań i rekomendacje do planu ochrony, red. K. Smyk, Uniejów-Wrocław 2020, s. 23-26 (tom do pobrania: http://spycimierskiebozecialo.pl/pl/2020/10/29/pionierski-raport/).

Ankiety z mieszkańcami (Spycimierz, Boże Ciało 2019)
Ankiety z turystami (Spycimierz, Boże Ciało 2019)

Badania etnograficzno-antropologiczne w latach 2019–2020

Badania te odbyły się w okresie Bożego Ciała w dwóch kolejnych latach: 2019 i 2020. Zanim do nich doszło, A.W. Brzezińska (kierowniczka zespołu badawczego) oraz K. Smyk opracowały narzędzia badawcze w postaci trzyczęściowego kwestionariusza i ankiety obserwacji uczestniczącej. Metodyka ta zawierała podział badań na trzy etapy: pierwszy tuż przed świątecznym czwartkiem, drugi – w samym dniu święta, ostatni – tuż po wydarzeniach. Na wstępnym etapie wykorzystywano dwa kwestionariusze. Pierwszy – dotyczący oczekiwań parafian związanych z uroczystością w danym roku (autorstwa A.W. Brzezińskiej) oraz drugi – dotyczący historii i współczesności zwyczaju (autorstwa K. Smyk). W dzień Bożego Ciała badacze korzystali z arkusza obserwacji, zaś po święcie – z kwestionariusza ewaluacyjnego, którego celem było uzyskanie informacji na temat wrażeń z uroczystości oraz planów na przyszłość (autorstwa A.W. Brzezińskiej). Te cztery narzędzia zaktualizowała K. Smyk do potrzeb badawczych w 2020 roku w związku ze zmianami w obchodach Bożego Ciała, spowodowanymi pandemią COVID-19. Dzięki tym narzędziom spodziewano się uzyskać wiedzę nie tylko o technicznej stronie zwyczaju, ale i towarzyszących temu emocjach i nadziejach. W sferze etnologicznej poszerzyłoby to wiedzę o funkcjonowaniu i zarządzaniu tradycją w ramach małych wspólnot. Koordynatorka działań zespołu etnograficzno-antropologicznego A.W. Brzezińska skonstruowała także zasady zapisu materiałów pobadawczych.

Pierwszy wyjazd terenowy do Spycimierza odbył się w dniach 19–21 czerwca 2019 roku. Uczestniczyły w nim badaczki: A.W. Brzezińska i dr hab. Magdalena Ziółkowska, prof. UAM, wraz z doktorantką UAM Karoliną Dziubatą oraz dr Arkadiusz Jełowicki z poznańskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie z opracowanym wcześniej programem, przez trzy dni badań towarzyszono czterem rodzinom z parafii. Trzy z nich mieszkają w Spycimierzu, a jedna – w pobliskim Zieleniu. Wszystkie familie łączyło to, że miały pod opieką układanie swego odcinka kwietnych dywanów wzdłuż drogi procesji. Naukowcy przeprowadzili wywiady kwestionariuszowe (zarejestrowane w formie nagrań audio), ankiety, wykonali notatki terenowe oraz odpowiednią liczbę zdjęć.

Drugi wyjazd terenowy odbył się w dniach 10–11 czerwca 2020 roku. Diametralnie inna sytuacja społeczna spowodowana pandemią wymagała weryfikacji doświadczeń z poprzedniego roku. W dwudniowych badaniach terenowych uczestniczyły badaczki: A.W. Brzezińska, K. Dziubata, K. Smyk oraz A. Jełowicki. Ich przebieg oraz efekty dokumentacyjne były podobne do tych z 2019 roku.

Wywiady etnograficzne (2019)
Wywiady etnograficzne (2020)

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

 

Fragment dokumentacji fotograficznej wykonanej przez prof. UAM dr hab. Annę Weronikę Brzezińską w 2019 r.

Fragment dokumentacji fotograficznej wykonanej przez  dr. Arkadiusza Jełowickiego w 2019 r.

Fragment dokumentacji fotograficznej wykonanej wykonanej przez zespół naukowy etnologów w 2020 r.

Kwerendy w archiwach filmowych

W ramach projektu dr Piotr Szkutnik z Uniwersytetu Łódzkiego przeprowadził kwerendę archiwalną w 11 instytucjach: Archiwum Państwowym w Łodzi, Archiwum Państwowym w Poznaniu, Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, Muzykalia, Ikonografia, Filmotece Narodowej w Warszawie, Konińskim Domu Kultury, Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, Narodowym Archiwum Cyfrowym w Warszawie, Telewizji Polskiej S.A. w Warszawie, TVP3 Łodzi, TVP3 Poznaniu i Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, Zbiorach Regionalnych, Zbiorach Audiowizualnych.

W wyniku poszukiwań zgromadzono informacje nt. 25 nagrań filmowych dotyczących dokumentacji święta Bożego Ciała w Spycimierzu, bądź innych wydarzeń związanych z tą miejscowością. Nagrania znajdują się w trzech archiwach filmowych w kraju tj. w Poznaniu, Łodzi i Warszawie ponadto w Konińskim Domu Kultury oraz Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Filmy pochodzą z lat 1988-2018.

Przeczytaj raport z kwerend filmowych

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury”